چنانچه بهدنبال روشی برای ساختوساز هستید که ضمن سازگاری با محیطزیست، از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه بوده و امکان اجرای آن بهصورت خودساخت برای افراد فراهم باشد، احتمالاً نام اَبرخشت را شنیدهاید؛ روشی نوآورانه و منحصربهفرد که با استفاده از مصالحی ساده همچون خاک، گونی، سیم خاردار و البته میزان زیادی علاقه، تلاش و همکاری شکل میگیرد. اما مزایا و معایب ابرخشت چه مواردی هستند؟ چه موقع اَبرخشت بهترین انتخاب ساختوساز محسوب میشود؟
هر سیستم ساختوساز دارای مزایا و محدودیتهای خاص خود است و اَبرخشت نیز از این قاعده مستثنا نیست. در این مطلب قصد داریم بررسی کنیم این روش ساخت بیشتر مناسب چه افرادی است، چه چالشهایی ممکن است در مسیر اجرای آن وجود داشته باشد، و مزایا و معایب آن شامل چه مواردی میشود.
ابتدا، به صورت اجمالی، مروری کنیم بر مزایا و معایب اَبرخشت و سپس ببینیم که این روش ساختوساز برای چه کسانی کاربرد دارد:
سازگار با طبیعت: استفاده از خاک محل، حداقل مصرف انرژی، و تولید نخالهی بسیار کم.
مقاومت در برابر زلزله: فرمهای منحنی و لایهگذاری دقیق باعث استحکام بالای سازه میشوند.
عایق حرارتی طبیعی: سازههای اَبرخشت بهطور طبیعی در تابستان خنک و در زمستان گرم هستن.
قابل یادگیری و مشارکتی: روش ساخت سادهای داره و برای آموزش در گروهها بسیار مناسب است.
دوام بالا: در پروژههای اسکان اضطراری برای آوارگان، سازههای اَبرخشت در مقایسه با گزینههای ارزان دیگر (مثل چادر یا کانکس)، عمر طولانیتری دارند.
هزینه: هزینه ساخت بدون احتساب نازککاری می تواند ارزانتر تمام شود.
محدودیت طراحی: معمولاً طراحی فضاهای مستطیلی یا چندطبقه نیاز به تلفیق با دیگر سیستمها داره.
حساسیت به رطوبت: باید برای ضدآبسازی، بام مناسب، و زهکشی خوب برنامهریزی بشه.
مشکلات قانونی: در بسیاری از کشورها از جمله ایران، گرفتن مجوز برای سازههای خاکی هنوز ساده نیست.
اَبرخشت روشی برای ساختن خانه است که با طبیعت سازگار بوده و مبتنی بر مصالح محلی و ساده است. این تکنیک توسط «نادر خلیلی»، معمار ایرانی، برای ساخت سکونتگاههای ارزان و مقاوم در برابر زلزله طراحی شد. در ابتدا نیز، بیشتر به عنوان راه حلی جهت اسکان فضانوردان در مأموریتهای فضایی و یا اسکان موقت آورگان جنگ و بلایای طبیعی مورد توجه قرار گرفت. اما امروزه افراد زیادی برای اهداف مختلفی از این روش استفاده میکنن.
این گروه از افراد معمولاً به دنبال شیوهای از زندگی هستند که با طبیعت هماهنگ باشد و کمترین تأثیر منفی را بر محیط زیست بگذارد. آنها اغلب به دنبال ساخت سرپناههایی هستند که ساده، سالم، بینیاز از تکنولوژیهای پیچیده و قابل اجرا با دست خودشان باشد. ابرخشت برایشان یک انتخاب طبیعی است: استفاده از مصالح بومی، عدم نیاز به ماشینآلات سنگین، مصرف انرژی بهینه، و احساسی از خودبسندگی و حضور در دل طبیعت. این افراد ساخت ابرخشت را نهتنها به عنوان یک راهحل معماری، بلکه بهعنوان بخشی از سبک زندگیشان میبینند. اگر مایلید در این رابطه بیشتر بدانید، حتما مقاله علمی زیر را بخوانید:
ساخت و ساز با انرژی بهینه و استفاده از منابع طبیعی
اگر از کار فیزیکی فراری نیستید، از خاک و گِل نمیترسید و مایلید با دستان خود چیزی بسازید، احتمالاً از فرآیند ساخت با اَبرخشت لذت خواهید برد. از آنجا که یادگیری اَبرخشت ساده است و میتوان آن را با تیمی بدون تجربهی قبلی هم ساخت، برای ورکشاپها و پروژههای اجتماعی انتخابی عالی محسوب میشود.
به دلیل انعطافپذیری سازههای اَبرخشتی در طراحی و استفاده از فرم گنبد که در معماری شرقی بسیار رایج است، امکان به وجود آوردن جلوهای سنتی و یا حتی در بعضی موارد فضایی را محیا میکند. و از این رو انتخابی عالی برای کسانی محسوب میشود که به دنبال ایجاد فضاهای بومگردی و اقامتگاهی هستند.
یکی از اولین کاربردهای مد نظر نادر خلیلی در زمان مُدون کردن شیوه ساخت با اَبرخشت، اسکان آورگان جنگ و بلایای طبیعی بود. چرا که این گونه از سازهها به عنوان سرپناه موقت میتوانند توسط خود آورگان و با مهندسی خودشان در مدت زمان کوتاهی و نسبتاً ارزان ساخته شوند. به علاوه به خاطر استحکام بالایشان، با انجام یک اندودکاری نسبتاً ساده قابلیت اسکان دائمی را نیز فراهم می کنند. در نتیجه، انتخابی بسیار مناسبتر از گزینههای دیگری (مثل چادر یا کانکس) برای چنین مواردی محسوب میشوند.
اما حتی اگر خود را جزء یکی از دستههای ذکر شده میدانید، یا به هر دلیلی به فکر ساخت اَبرخشت هستید، توصیهی ما این است که حتماً ادامه ی این مطلب را دبارهی محدودیتهای اَبرخشت بخوانید.
با وجود تمامی مزایای اَبرخشت، این روش برای استفاده در بافتهای شهری و پروژههای چندطبقه مناسب نیست. ساخت سازههای چندین طبقه با اَبرخشت، بهدلیل محدودیتهای سازهای آن، میتواند از لحاظ ایمنی با مشکلاتی مواجه شود؛ چرا که افزایش ارتفاع نیازمند تدابیر مهندسی است که با وزن سازه و شکل انتقال نیروهای آن به زمین همخوانی ندارد و از ظرفیت این نوع از سازههای خاکی خارج است.
علاوه بر این، قطر زیاد دیوارهای اَبرخشتی که برای پایداری و عایقبودن ضروری است، موجب میشود بخش قابل توجهی از مساحت زمین به فضای دیوار اختصاص یابد. این موضوع در زمینهایی با متراژ پایین، که اغلب در بافت شهری رایجاند، به یک نکتهی منفی مهم تبدیل میشود؛ چرا که مساحت مفید داخلی بهطور محسوسی کاهش مییابد.
این نکتهی اخیر، همچنین، اَبرخشت را به گزینه نامناسب برای زمینهای کوچک تبدیل می کند. اگرچه که در چنین زمینهایی میتوان از حالت تکگنبد و یا حتی دو و سه گنبدهی اَبرخشت بهره برد، ولی باید توجه کرد که شاید با استفاده از انواع دیگر ساختوسازبتوان فضای بیشتری به گل و گیاه یا پارکینگ اختصاص داد.
در نتیجه، کاربرد اَبرخشت در محیطهای شهری با محدودیتهایی جدی مواجه است و توصیه میشود از این روش عمدتاً در فضاهای باز، روستایی، یا پروژههایی با کاربریهای خاص (مانند اقامتگاههای موقت، کارگاهها، فضاهای آموزشی یا پروژههای اجتماعی) بهرهگیری شود.
گرچه تصور عمومی این است که سازههای خاکی تنها برای اقلیمهای خشک مناسباند، اما تجربههای موفق نشان دادهاند که امکان استفاده از اَبرخشت در مناطق مرطوب نیز وجود دارد؛ مشروط بر آنکه تمهیدات فنی لازم بهدرستی رعایت شوند.
در این مناطق، طراحی اصولی سیستم زهکشی برای جلوگیری از نفوذ و تجمع آب در اطراف سازه، و همچنین عایقبندی دقیق بام و دیوارهها بهمنظور جلوگیری از نفوذ رطوبت، از الزامات اصلی محسوب میشوند. استفاده از اندودهای ضدآب، اجرای کرسیچینی مناسب، و پیشبینی سایهبان یا پیشآمدگی بام برای هدایت آب باران از دیگر اقداماتی است که میتواند پایداری سازه را در این شرایط اقلیمی تضمین کند.
با این حال، باید توجه داشت که رعایت این نکات موجب افزایش هزینههای ساختوساز میشود و نیازمند تخصص بیشتر در طراحی و اجرا خواهد بود. بنابراین، گرچه اَبرخشت در مناطق مرطوب نیز قابل استفاده است، اما بههیچوجه نباید بدون در نظر گرفتن الزامات فنی و هزینههای جانبی، اقدام به اجرای آن نمود.
جدای از مزایا و معایب ابرخشت که در اینجا بررسی شد؛ یکی از دلایلی که بسیاری از افراد به سمت ساختوساز با اَبرخشت گرایش پیدا میکنند، امکان کاهش هزینههای ساخت نسبت به روشهای مرسوم است. در شرایطی که مصالح مورد نیاز (مانند خاک مناسب، گونی و سیم خاردار) بهصورت محلی و با قیمت مناسب در دسترس باشد، و نیروی کار بهصورت داوطلبانه تأمین شود، این روش میتواند به طرز بسیار اقتصادیتر از ساختوساز سنتی باشد.
با این حال، باید توجه داشت که کاهش هزینهها صرفاً در صورت مدیریت صحیح منابع و طراحی متناسب با شرایط محلی امکانپذیر است. در غیر این صورت، عوامل متعددی میتوانند هزینهی نهایی پروژه را بهطور قابلتوجهی افزایش دهند، از جمله:
بنابراین، هزینهی ساخت با اَبرخشت، موضوعی نسبی و وابسته به متغیرهای متعدد است. رویکردی دقیق و آگاهانه نسبت به طراحی، مصالح، نیروی انسانی و اجرای مرحلهای پروژه، شرط اصلی برای تحقق هدف «کاهش هزینه» در این روش خواهد بود.
هر چند که این روش ساخت و ساز در ایالت کالیفرنیای آمریکا و در یکی از زلزلهخیزترین بخشهای آن، رسماً مورد تأیید قرار گرفته است و جواز آن صادر شده؛ در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، به علت مسیرهای دشوار و زمانبر اِداری هنوز مورد تأیید قرار نگرفته است. البته، باید اشاره کرد سازههای اَبرخشتی در ایران به عنوان سازه موقت محسوب میشوند.
اگر به دنبال ساختوساز انسانیمحور، پایدار و کمهزینه هستید، و همچنین آمادهی کار گروهی و فیزیکی هم هستید، اَبرخشت میتونه انتخابی بسیار جذاب باشه. اما اگر به دنبال سرعت بالا، فرمهای خاص معماری یا سازههای چندطبقه هستید، یا نمیخواهید درگیر مسائل اجرایی مثل رطوبت و مجوز بشید، بهتره بیشتر تحقیق کنید یا ترکیبش کنید با سایر روشهای ساخت.
پیش از هر تصمیمی، در یکی از ورکشاپهای آموزشی اَبرخشت شرکت کنید، ساخت واقعی رو تجربه کنید و ببینید که آیا این سبک از ساختوساز با روحیات و نیازهای شما هماهنگه یا نه.
اگر مایلید بیشتر در مورد مقاومت ابرخشت در مقابل زلزله بدانید، حتماً از پست معماری خاک و سفال دیدن کنید.