راهنمای گام به گام ساخت ابرخشت تکگنبده
قبل از هر چیز توجه داشته باشید که این شرحی کامل از فرایند و جزئیات ساخت با ابرخشت نیست؛ چرا که ساخت با ابرخشت تنوع و جزئیات بسیار زیادی دارد و تنها در یک مقاله نمیگنجد، و بیشتر آن باید به صورت عملی تجربه شود. توصیه اکید ما این است که حتماً قبل از تصمیمگیری راجع به ساخت با ابرخشت، حداقل یک بار آن را زیر نظر مهندسین کارآزموده به صورت عملی تجربه کنید و بعد اقدام به ساخت نمایید. علاوه بر این، در اینجا اشارهای به فرایند ساخت سازههای چندگنبده ابرخشتی نشده، چرا که متضمن محاسبات پیچیدهتر و تسلط بیشتری است. در نتیجه این مقاله، تنها شرحی اجمالی از فرایند ساخت یک تک گنبد و جهت آشنایی مخاطبان با فرایند کلی ساخت است.
مراحل ساخت ابرخشت
1- انتخاب محل مورد نظر و تهیه یک نقشه اولیه
زمین مورد نظرتان را از جهت شیب، نوع خاک و موقعیت جغرافیای بررسی کنید. محل مورد نظر نباید آبگیر باشد، و محل احداث بنا باید از کیفیت و استحکام لازم برخوردار باشد؛ در غیر این صورت باید به تمهیدات دیگری اندیشید. مثلاً، جاهایی از زمین که از رطوبت بسیار بالایی برخوردارند یا غالباً از ماسه تشکیل شدهاند، برای این منظور مناسب نیستند.
پس از انتخاب محل احداث بنا، به یک نقشه اولیه نیاز دارید که معمولاً محل احداث بنا، قطر گنبد، جاهای قرارگیری در و پنجره، و همچنین ارتفاع گنبد را مشخص میکند.
2- خاک و آب
در ابتدا باید بررسی کنید که آیا خاک محل قابل استفاده است یا نیاز به تأمین خاک از مکان دیگر دارید. بسیاری از خاکها در صورت دارا بودن رس کافی و دانهبندی مناسب، با افزودن تثبیتکنندهها قابل استفادهاند. سپس به تأمین آب مورد نیاز برای مرطوبسازی چند تُن خاک فکر کنید. اگر در محل ساخت دسترسی به آب وجود ندارد، به نصب مخزن آب و پر کردن دورهای آن نیاز دارید.
3- تهیه ابزار و مصالح
حداقل ابزار مورد نیاز برای شروع فرایند ساخت عبارتند از: متر، دستکش مناسب کار ، کفش کار ، زنجیر مناسب، کارابین ، گازانبر، کوبه، چند عدد بیل و کلنگ، رول کیسهخاک، رول سیمخاردار، فرقان و چند عدد سطل، چند میله برای زنجیر مرکزی و عمودی.
4- ایجاد ترانشه
برای این کار باید ابتدا جای هنجار مرکزی را مشخص کرد. بنابراین، با توجه به نقشهی اولیهای که تهیه کردهاید، میلهی کوتاهی در مرکز گنبدتان نصب کنید، و به سر آن، زنجیری به بلندی ارتفاع گنبدتان نصب کنید؛ به طوری که زنجیر بتواند آزادانه دورتادور گنبدتان بچرخد و جای دیوارهای ابرخشتی گنبدتان را مشخص کند.
پس از تعیین شعاع گنبدتان روی زنجیر، آن را با استفاده از یک کارابین علامتگذاری کنید. حال، با استفاده از چند مشت آهک یا گچ، دورتادور گنبدتان بچرخید و جای دیواره گنبد را روی زمین مشخص کنید. سپس، جای در و بازویی (جلوتر توضیح داده خوهد شد.) را نیز با توجه به نقشهای که از قبل تهیه کردید روی زمین مشخص کنید.
در مرحله بعد، جای بازویی و دیوارهها را که علامت گذاری شدهاند را حفر کنید، تا به خاک بکر برسید. اگر در منطقه کوهستانی هستید یا اینکه زمین مورد نظرتان از استحکام خوبی برخوردار است، میتوانید زمین را تنها به عمق ده سانتیمتر جهت سهولت در جاگذاری ردیف اولیه گونیها حفر کنید؛ و به بیشتر حفر کردن زمین نیازی نیست.
5- مرطوب کردن خاک
اگر به ساخت سازهای دائمی فکر می کنید بهتر است، خاک را با نسبت یک به دوازده با یکی از انواع تثبیتکنندهها، مثل سیمان، امولسیون قیر، یا آهک مخلوط کنید. در غیر این صورت میتوانید تنها از خاک مورد نظرتان استفاده کنید. البته باید ذکر کرد، که آزمایشهایی که بر روی سازههای ابرخشتی در هسپریا انجام شده، همگی بر روی سازههایی انجام شده که با خاک تثبیتنشده ساخته شده بودند؛ یعنی در صورت ساخت صحیح، حتی بدون تثبیتکننده هم این سازهها از استحکام کافی برخوردارند.
به هر طریق، مخلوط خاک مورد نظرتان را با آب به حدی مرطوب کنید، که هنگامی که یک مشت از آن را بر می دارید و فشار میدهید، به گلولهای با چسبندگی خوب تبدیل شود، بدون اینکه به دستتان بچسبد.
6- کارگذاری اولین ردیفهای دیوار ابرخشتی
گونی را به اندازه مورد نیاز ببرید و اولین ردیف از گونیهای ابرخشتیتان را از مخلوط خاک مرطوب پر کنید و کار بگذارید. قبل و بعد از کوبیدن گونیهای پر از خاکتان با استفاده از زنجیر مرکز جای هر ردیف را تنظیم کنید، تا انحنای دیوار گنبدتان به درستی شکل بگیرد. در اینجا چند نکته بسیار مهم وجود دارد:
- فراموش نکنید که بین همهی لایههای ابرخشتیتان باید از سیمخاردار استفاده کنید.
- برای استفاده از زنجیر مرکزی، باید در نظر بگیرید که بعد از کوبه خوردن، لبه داخلی ردیفهای ابرخشتیتان باید دقیقاً مماسِ حلقه زنجیری که با کارابین علامت زدهاید، باشند. بنابراین، قبل از کوبه زدن، باید گونیهای پر از خاک را کمی عقبتر از محلی که هنجار مرکزی به شما نشان میدهد، کارگذاری کنید، تا پس از کوبه خوردن دقیقاً در جای خود قرار گیرند.
- بعد از اتمام لایههای پِی فراموش نکنید که جای در را خالی بگذارید.
- اگر برای در ورودیتان از بازویی استفاده می کنید، فراموش نکنید که آنها را از همان ردیفهای پِی کارگذاری کنید، و آنها را به نحوی کار کنید که در دیواره گنبد قفل شوند.
- ردیفهای اولیه گنبد ابرخشتی، صاف بالا میآیند. در نتیجه، جهت استحکام بیشتر گنبد، حتماً از پشتبند (یعنی ردیفهای اولیه را به صورت دو لایه پشت سر هم کار کنید) استفاده کنید.
- هر ردیف را آن قدر بکوبید تا از محکم بودن آن مطمئن شوید.
7- نصب هنجار عمودی
پس از کار کردن ردیفهای اولیه که همگی صاف و به همراه یک لایه پشتبند بالا میآیند، نوبت به کارگذاری لایههایی از گنبد میرسد، که حلقههای ابرخشتی آنها کمکم به سمت داخل میآیند، و تنگتر میشوند. برای این کار در هر ردیف طول زنجیر هنجار مرکزی باید اصلاح شود، در نتیجه به هنجار دیگری نیاز است که به آن هنجار عمودی میگوییم.
طول علامتگذاری شده زنجیر هنجار عمودی، حداقل، برابر با قطر داخلی گنبد به اضافه عرض یک گونی است، و زنجیر آن دقیقاً از روی مرکز گنبد عبور میکند؛ اگر آن را بلندتر در نظر بگیرید، سقف گنبد نیز بلندتر میشود. هر طولی که برای آن در نظر میگیرید، باید توجه داشته باشید که آن را تا انتهای کار بدون تغییر حفظ کنید.
برای نصب این زنجیر می توانید یک میله در ورودی گنبد و بیرون از دیوار گنبدتان نصب کنید. ارتفاعی که باید برای نصب زنجیرتان به این پایه در نظر گرفته شود، دقیقاً برابر با ارتفاعی است که دیوار صاف تمام میشود و لایه ها شروع به داخل آمدن میکنند (خط خیز).
8- کارگذاری حلقههای ابرخشتی لایههای بالاتر گنبد
برای این کار باید به یاد داشته باشید که پیش از کار کردن روی هر لایه، باید طول زنجیر مرکزی را بر اساس طول زنجیر هنجار عمودی اصلاح کنید. جهت این کار باید حلقه نشانگر زنجیر مرکز و زنجیر عمودی (هر دو زنجیر باید کاملاً کشیده باشند) را تا ارتفاع حلقهی ابرخشتیای که میخواهید روی آن کار کنید، بکشید. سپس جای کارابین زنجیر مرکز را به حلقه ایاز زنجیر مرکزی تغییر دهید، که حلقه نشانگر زنجیر عمودی نشان میدهد. بعد از تطبیق زنجیر مرکزی، حالا میتوانید کار را همچون قبلاً ادامه دهید.
9- کارگذاری در و پنجره
واقعیت این است که در و پنجره را میتوان به روشهای مختلفی کار کرد، که خود نیازمند آموزشی جداگانه است. برای انجام این کار میتوان از قالبهای مختلف قوسی استفاده کرد، ولی شاید سادهترین راه استفاده از نعلِ درگاه باشد.
نعل درگاه صفحهای آهنی و نبشی داده شده است که بالای فضای خالی در و پنجره کار گذاشته میشود؛ طول این صفحه بلندتر از عرض در و پهنای آن اندکی پهنتر از عرض گونی پر شده تان است. در نتیجه، بار فشاری ردیفهای گونی بالایی را به دیوارهای دو طرف در و پنجره منتقل میکند.
نکتهی مهم این است که در این حالت از کار کردن پنجره، توصیه ما این است که حتماً از بازویی یا دیوار تکیهگاه استفاده کنید.
بازویی: دو دیواره عمود بر فضای باز در یا پنجره هستند، که با قفل شدن در دیواره های گنبد، مِیل دیوارههای گنبد برای فروپاشی به بیرون را کنترل میکنند.
10- کارگذاری حلقههای بالایی گنبد و بستن آن
این مرحله شاید حساسترین مرحله کار باشد، چرا که در صورت بروز خطا ممکن است ردیفهای بالایی گنبد در هنگام کوبه خوردن به کلی فرو بریزند. با این حال، برای کارگذاری حلقههای بالایی ابرخشتی، یک سازنده با تجربه می تواند به صورت چشمی نیز ردیفها را کارگذاری کند.
قاعده کلی برای این کار این است، که ردیفها در ابتدا باید اندکی بیرون تر از حد معمول کار کرد، و تا پیش از کوبه خوردن آنها، از ایستادن روی آنها اجتناب کرد. سپس، به تدریج در حین کامل شدن حلقه، آن را به سمت داخل آورد. پس از این، نوبت به کوبه زدن میرسد. باید توجه کرد که کوبیدن گونیها باید به شکلی باشد که اندکی رو به بیرون شیب داشته باشند، یعنی اگر قطرهای آب به روی آنها بچکد به بیرون گنبد سرازیر شود.
برای سهولت در انجام این کار، می توانید نیم متر اول گونی را قبل از کامل کردن حلقه به طور آهستهتر از حد معمول بکوبید تا گونی، در جای خود کمی تثبیت شود، و سپس باقی گونی را پر کنید. البته، حتی در این حالت هم در نهایت کل گونی باید به خوبی کوبه بخورد تا از استحکام خوبی برخوردار شود.
11- اندودکاری
بعد از بسته شدن گنبد، در صورتی که به استفاده از گنبد به صورت بلندمدت فکر میکنید، باید حتماً آن را اندود و عایقبندی کنید. برای این کار میتوان از اندودهای مختلفی استفاده کرد، که ممکن است بسته به منطقهی جغرافیایی ساخت و ساز کاملاً متفاوت باشد.
ولی شاید سادهترین کاری که می توان برای داشتن یک اندود دائمی و مقاوم انجام داد، این است که ابتدا سطح گنبد را با سیمان به شکلی بپوشانید که خلل و فرج آن کاملاً پوشانده شود؛ به این لایه از اندود، اندود اولیه یا زِبر نیز گفته میشود. روی آن نیز از یک لایه عایقبندی مثل رنگهای نانو یا امولسیون استفاده میشود.
سپس، نوبت به اندود نهایی می رسد که میتوان با استفاده از مصالح مختلفی آن را به انجام رساند و سادهترین گزینه شاید استفاده از اَندود فَلسی باشد. برای ایجاد چنین اندودی، باید گلولههایی گِلی درست کنید، و آنها را دانه دانه کنار هم بچینید تا سطح کل گنبدتان را بپوشاند. چنین اندودی به بخاطر داشتن ترکهایی ذاتی، در مقابل ترکخوردگیهای حاصل از تغییر دما نیز مقاومتر است. برای داخل گنبد نیز میتوانید از اندود کاهگِل، گچ یا سیمان استفاده کنید.
یادآوری
در انتها باز هم یادآور میشویم که بدون آموزش دیدن به صورت عملی به هیچ وجه حتی ساخت ابرخشت تکگنبده را به تنهایی آغاز نکنید. علیرغم ساده به نظر رسیدن این کار در عمل، جزئیات بسیار زیادی دارد تنها به کار عملی است که تسلط کافی بر آن حاصل می شود.
